Zdrowie po męsku

Diagnoza psychologiczna jest jednym z podstawowych i kluczowych działań, jakie podejmują psycholodzy. Już od pewnego czasu trwa proces adaptacji do nowych kryteriów diagnostycznych, które niejako rewolucjonizują postrzeganie i opisywanie zaburzeń psychicznych. Aktualizacja kwalifikacji chorób jest dowodem na znaczny rozwój wiedzy w tym obszarze. Ponadto umożliwia ona wskazanie trudności pacjenta w jeszcze bardziej precyzyjny sposób, a co najważniejsze wspiera psychologów w udzieleniu dokładnie takiej pomocy, jakiej pacjenci potrzebują. Wraz ze wdrożeniem zaktualizowanych wersji kwalifikacji zaburzeń psychicznych w postaci ICD-11 i DSM-5-TR pojawiły się nowe sposoby rozumienia zaburzeń, a także wiele nowych jednostek diagnostycznych. Jak słusznie zauważa Sroufe (1990), niezwykle trudnym, a także odpowiedzialnym zadaniem jest określenie gdzie leży granica pomiędzy zachowaniem w normie a zachowaniem podlegającym patologizacji. Autor podkreśla, że równie ważne w badaniu zaburzeń jest badanie normy i precyzyjne określenie, czym norma jest. Zatem wydaje się, że wraz ze zwiększeniem liczby jednostek diagnostycznych zaburzeń psychicznych rośnie ryzyko postrzegania zachowania w normie jako pewnej patologii wymagającej interwencji.

Overpathologizing, czyli patologia tam, gdzie jej brak

W anglojęzycznej literaturze takie zjawisko określa się jako overpathologizing, czyli błędne dostrzegania objawów danego zaburzenia, kiedy w rzeczywistości zachowanie to nie jest jego przejawem (Billieux i in., 2015). Obecnie wśród badaczy można zaobserwować debatę dotyczącą tego, czy overpathologizing jest częstym zjawiskiem, przed którym psychologom trudno jest się uchronić. Suhr i Johnson (2022) uważają, że psycholog tak samo, jak medyk, powinien przede wszystkim posługiwać się zasadą primum non nocere (łac. „po pierwsze nie szkodzić”) i dywagują, czy w rzeczywistości tak jest, podkreślając konsekwencje overpathologizingu zarówno dla jednostki, jak i dla społeczeństwa. Poletti i in. (2025) zwracają szczególną uwagę na znaczenie tego zjawiska dla zdrowia i rozwoju młodych ludzi, którzy są szczególnie narażeni na negatywne konsekwencje błędnej interpretacji ich zachowań i stanów psychologicznych. Billieux i współpracownicy (2015) piszą, że coraz częstsze rozpatrywanie codziennych aktywności życiowych jako objawów patologii obniża zaufanie do nauki i psychologów oraz budzi wątpliwości dotyczące stosowanych kryteriów diagnostycznych. Dodatkowo badacze twierdzą, że w teorii prawie każde zachowanie można umieścić na spektrum normy i patologii, wpisując je w zaburzenia zachowania, lecz cel takich działań jest wątpliwy. Natomiast Blaczynski (2015) potwierdza, że obserwuje się tendencję do przypisywania coraz większej ilości codziennych zachowań do kategorii zaburzeń zachowania niezwiązanych z nadużywaniem substancji.

Względność granicy normy

Badacze (Billieux i in., 2015; Suhr i Johnson, 2022; Poletti i in., 2025) w tym kontekście najczęściej debatują nad zaburzeniami uwagi, zaburzeniami ze spektrum autyzmu oraz zaburzeniami zachowania. Uwagę zwracają również zaburzenia osobowości, w których to często obserwuje się gender bias, który bezpośrednio wiąże się ze zjawiskiem overpathologizingu. W sytuacjach, w których zdecydowana większość pacjentów z rozpoznaniem danego zaburzenia osobowości reprezentuje konkretną płeć, łatwiej jest o błędną patologizację danych zachowań, kiedy płeć jest zgodna z większością obserwowanych diagnoz (Grab, 2021). Analogicznie można zauważyć zależność odwrotną – niezauważanie patologii wtedy, kiedy występuje ona w sytuacji, w której płeć nie odpowiada większości przypadków danego zaburzenia. Szczególnie ważnym przykładem jest zaburzenie osobowości typu borderline, w którym zdecydowana większość osób diagnozowanych to kobiety (Rabe-Jabłońska i Pawełczyk, 2012). Jednym z kluczowych kryteriów diagnostycznych jest nadmierna impulsywność przejawiająca się w zachowaniach zagrażających zdrowiu lub życiu.

Impulsywność jest jednak zmienną podlegającą w dużej mierze kontekstowi społecznemu, może się ona przejawiać u mężczyzn i kobiet w innych sytuacjach, a jej manifestacje są akceptowane w całkowicie różnym wymiarze przez społeczeństwo. Przykładem tego mogą być badania wykazujące, że to mężczyźni częściej podejmują zachowania impulsywne o manifestacji charakterystycznej dla kryteriów diagnostycznych zaburzenia osobowości borderline (Cross i in., 2011). W ICD-11 (Krawczyk i Święcicki, 2020) zaburzenia osobowości zostały przedstawione na spektrum, co w pewien sposób umożliwia dokładniejsze określenie objawów i ich prezentacji, natomiast wciąż problematyczna wydaje się ich interpretacja i uniknięcie gender biasu i overpathologizingu.

Gdzie nowe możliwości, tam nowe wyzwania

Rozwój wiedzy pozwala działać skuteczniej i rozwiązywać wiele wątpliwości, jednak wraz z nimi powstają nowe. Badań debatujących nad tym, czy kryteria diagnostyczne zostały precyzyjnie określone, jest niewiele, natomiast kierują one uwagę na temat rzadko poruszany, a mający olbrzymie znaczenie dla ochrony zarówno cierpiących na zaburzenia psychiczne, jak i osób zdrowych, co jest obowiązkiem każdego psychologa. Suhr i Johnson (2022) słusznie ostrzegają przed nadmierną medykalizacją osób szukających pomocy psychologicznej oraz podnoszą skomplikowaną problematykę wyznaczania granicy normy i patologii, co zawsze jest i będzie niezwykle trudnym zadaniem.

Bibliografia

Billieux, J., Schimmenti, A., Khazaal, Y., Maurage, P., & Heeren, A. (2015). Are we overpathologizing everyday life? A tenable blueprint for behavioral addiction research. Journal of behavioral addictions, 4(3), 119-123.
Blaszczynski, A. (2015). Commentary on: Are we overpathologizing everyday life? A tenable blueprint for behavioral addiction research. Journal of Behavioral Addictions, 4(3), 142-144.
Cross, C. P., Copping, L. T., Campbell, A. (2011). Sex differences in impulsivity: a meta-analysis. Psychological bulletin, 137(1), 97.
Garb, H. N. (2021). Race bias and gender bias in the diagnosis of psychological disorders. Clinical Psychology Review, 90, 102087.
Krawczyk, P., & Święcicki, Ł. (2020). ICD-11 vs. ICD-10--przegląd aktualizacji i nowości wprowadzonych w najnowszej wersji Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób WHO. Psychiatria polska, 54(1).
Poletti, M., Preti, A., & Raballo, A. (2025). Debate: Are we over-pathologizing young people's mental health? The inflationary risk of autism diagnosis. Child and Adolescent Mental Health, 30(3), 303-304.
Rabe-Jabłońska, J., & Pawełczyk, A. (2012). Rola czynników biologicznych w etiopatogenezie zaburzeń osobowości typu borderline. Psychiatria i Psychologia Kliniczna, 12(3), 141-148.
Sroufe, L. A. (1990). Considering normal and abnormal together: The essence of developmental psychopathology. Development and Psychopathology, 2(4), 335-347.
Suhr, J. A., & Johnson, E. E. H. (2022). First do no harm: Ethical issues in pathologizing normal variations in behavior and functioning. Psychological Injury and Law, 15 (3), 253–267.